Sperm DNA Fragmantasyonu Nedir? Tüp Bebek Başarısını Etkiler mi?

Erkek üreme sağlığının değerlendirilmesinde ilk başvurulan yöntem genellikle sperm testi, diğer adıyla semen analizidir. Bu test sperm sayısı, hareketliliği ve şekli gibi temel özellikler hakkında bilgi verir. Fakat spermin taşıdığı DNA’nın bütünlüğünü doğrudan göstermez.

Bazı erkeklerde standart sperm testi normal sınırlarda görünmesine rağmen gebelik elde edilemeyebilir, embriyo gelişimi beklenenden yavaş olabilir veya gebelik kayıpları yaşanabilir. Böyle durumlarda, gerekli görülürse sperm DNA fragmantasyon testi gündeme gelebilir.

Sperm DNA fragmantasyonu sperm hücresinin taşıdığı genetik materyalde tek veya çift zincir kırıkları bulunmasını ifade eder. Fragmantasyon oranının yüksek olması doğal gebelik ve yardımcı üreme tedavilerindeki sonuçlarla ilişkili olabilir. Bununla birlikte yüksek bir sonuç, gebeliğin kesinlikle oluşmayacağı veya tüp bebek tedavisinin mutlaka başarısız olacağı anlamına gelmez.

Sperm DNA fragmantasyonu nedir?

Sperm hücresinin temel görevlerinden biri babaya ait genetik materyali yumurta hücresine taşımaktır. Bu genetik bilgi, sperm başının içinde yoğun biçimde paketlenmiş DNA’da bulunur.

Sperm üretimi ve olgunlaşması sırasında DNA’nın sıkı ve korunaklı bir yapıya dönüşmesi gerekir. Bu süreçte meydana gelen bozukluklar veya sperm hücresinin maruz kaldığı oksidatif stres, DNA zincirlerinde kırılmalara neden olabilir.

Bu kırıkların belirli bir sperm örneğindeki yaygınlığı “sperm DNA fragmantasyonu” olarak adlandırılır. Test sonucunda sıklıkla DNA Fragmantasyon İndeksi anlamına gelen DFI kısaltması kullanılır.

Sperm DNA fragmantasyonu spermin taşıdığı DNA’nın fiziksel bütünlüğü hakkında bilgi verir. Sperm DNS Fragmantasyonu ne değildir;

• Sperm sayısından farklı bir özelliktir.
• Sperm hareketliliğiyle aynı şeyi göstermez.
• Sperm morfolojisinin yerine geçmez.
• Bütün genetik hastalıkları araştıran bir test değildir.

Sperm DNA fragmantasyon testi ile sperm testi aynı mıdır?

Hayır. Standart sperm testiyle DNA fragmantasyon testi birbirini tamamlayabilen fakat farklı bilgiler sağlayan incelemelerdir.

Sperm testinde genellikle aşağıdaki özellikler değerlendirilir.

• Meni hacmi
• Sperm konsantrasyonu
• Toplam sperm sayısı
• İleri ve toplam hareketlilik
• Sperm morfolojisi
• Canlılık
• Meni pH değeri
• Likefaksiyon süresi
• Beyaz kan hücresi varlığı

DNA fragmantasyon testi ise sperm hücrelerindeki DNA kırıklarını veya kromatinin hasara yatkınlığını inceler.

Semen analizi normal görünen bir kişide DNA fragmantasyonu yüksek bulunabilir. Benzer şekilde sperm sayısı veya hareketliliği düşük olan her erkekte yüksek DNA fragmantasyonu bulunması gerekmez.

Dünya Sağlık Örgütü, sperm DNA fragmantasyonunun semen kalitesiyle yalnızca kısmen ilişkili olduğunu belirtmektedir.

Sperm DNA hasarı neden oluşur?

Sperm DNA’sındaki hasar tek bir nedene bağlı olmayabilir. Sperm üretimindeki sorunlar, oksidatif stres, hastalıklar ve çevresel etkenler birlikte rol oynayabilir.
DNA fragmantasyonuyla ilişkilendirilebilen başlıca durumlar aşağıdaki gibidir:

• Varikosel
• Sigara ve tütün ürünlerinin kullanımı
• İleri erkek yaşı
• Genital sistem enfeksiyonları ve iltihabi durumlar
• Yakın zamanda geçirilen yüksek ateşli hastalık
• Testislerin uzun süre yüksek ısıya maruz kalması
• Fazla kilo ve metabolik sağlık sorunları
• Hava kirliliği ve bazı çevresel toksinler
• Kemoterapi veya radyoterapi öyküsü
• Bazı ilaçların kullanımı
• Uzun cinsel perhiz süresi
• Testis fonksiyonlarını etkileyen hormonal sorunlar
• Oksidatif stresin artmasına neden olabilecek yaşam alışkanlıkları

Bu faktörlerden birinin bulunması, sperm DNA hasarının kesin olarak yüksek olacağını göstermez. Benzer şekilde yüksek sonuç alınması da nedenin yalnızca yaşam tarzı olduğu anlamına gelmez. Erkek üreme sistemi muayenesi ve tıbbi öykü birlikte değerlendirilmelidir.

Oksidatif stres sperm DNA’sını nasıl etkiler?

Vücutta hücresel faaliyetler sırasında reaktif oksijen türleri adı verilen moleküller oluşur. Belirli düzeylerde bulunan bu moleküller sperm fonksiyonlarında rol oynar. Fakat üretimlerinin vücudun savunma kapasitesini aşması oksidatif stres olarak adlandırılır.

Sperm hücrelerinin sitoplazması ve doğal antioksidan savunması sınırlıdır. Bu nedenle aşırı oksidatif stres, sperm hücre zarına ve DNA’ya zarar verebilir.

Sigara kullanımı, varikosel, enfeksiyon, aşırı sıcaklık, bazı çevresel etkenler ve metabolik problemler oksidatif stresle ilişkilendirilebilir. Fakat yalnızca oksidatif stres ölçümü veya antioksidan kullanımı üzerinden tedavi planlanması doğru değildir.

Sperm DNA fragmantasyonu doğal gebeliği etkiler mi?

Yüksek sperm DNA fragmantasyonu doğal yolla gebelik elde etme süresinin uzamasıyla ilişkilendirilebilir. DNA hasarı yüksek sperm hücresi yumurtayı dölleyebilse bile embriyonun sonraki gelişim aşamalarında sorun yaşanabilir.

Bununla birlikte test, bir çiftin doğal yolla gebelik elde edip edemeyeceğini tek başına belirleyemez.

Gebelik ihtimali aynı zamanda aşağıdaki faktörlerden etkilenir.

• Kadının yaşı
• Yumurtalık rezervi ve yumurta kalitesi
• Yumurtlama düzeni
• Tüplerin açıklığı
• Rahim yapısı
• Sperm sayısı ve hareketliliği
• İlişki sıklığı ve zamanlaması
• İnfertilite süresi

Bu nedenle yüksek DNA fragmantasyonu “doğal gebelik mümkün değildir” şeklinde yorumlanmamalıdır.

Sperm DNA fragmantasyonu tüp bebek başarısını etkiler mi?

Araştırmalarda yüksek sperm DNA fragmantasyonu; embriyo gelişiminde yavaşlama, gebelik oranlarında azalma ve gebelik kaybı riskinde artış gibi sonuçlarla ilişkilendirilmiştir. Fakat çalışmaların kullandığı test yöntemleri, eşik değerleri ve hasta grupları birbirinden farklıdır.

Bu nedenle sperm DNA fragmantasyonunun her çiftte aynı ölçüde etkili olduğu söylenemez. Test sonucunun tek başına tüp bebek başarısını kesin biçimde öngörme gücü sınırlıdır.

Tüp bebek sonucunu sperm DNA bütünlüğünün yanı sıra aşağıdaki faktörler de etkiler.

• Anne adayının yaşı
• Yumurtaların sayısı ve gelişim kapasitesi
• Embriyo kalitesi
• Uygulanan laboratuvar yöntemi
• Rahim içinin transfere uygunluğu
• Embriyonun kromozomal yapısı
• Önceki tedavilerdeki döllenme ve embriyo gelişimi
• Eşlik eden kadın veya erkek infertilitesi nedenleri

Avrupa Üroloji Birliği, yüksek sperm DNA fragmantasyonunu doğal gebelik ve yardımcı üreme tedavilerindeki daha düşük başarı ihtimaliyle ilişkilendirmektedir. Bununla birlikte kılavuz, testin seçilmiş hasta gruplarında kullanılmasını önermektedir.

Sperm DNA fragmantasyonu embriyo kalitesini etkiler mi?

Sperm DNA hasarı döllenme gerçekleştikten sonra embriyonun gelişim sürecini etkileyebilir. Özellikle embriyonun kendi genomunu aktif olarak kullanmaya başladığı ilerleyen bölünme aşamalarında sperm kaynaklı genetik materyalin önemi artar.

Yumurta hücresinin sperm DNA’sındaki sınırlı düzeydeki bazı hasarları onarabilme kapasitesi bulunabilir. Fakat bu kapasite her yumurtada aynı değildir ve hasarın tümüyle düzeltileceği garanti edilemez.

Bu nedenle yüksek DNA fragmantasyonu

Döllenmenin kesinlikle gerçekleşmeyeceğini göstermez.
Bütün embriyoların kalitesiz olacağı anlamına gelmez.
İyi görünümlü bir embriyonun genetik olarak normal olduğunu göstermez.
Tek başına embriyo transfer kararını belirlemez.

Embriyonun mikroskop altındaki görünümü, gelişim günü ve gerekiyorsa genetik inceleme sonucu ayrı bilgiler sağlar.

Sperm DNA fragmantasyonu düşük riskini artırır mı?

Çalışmalar, yüksek sperm DNA fragmantasyonu ile gebelik kaybı arasında ilişki bulunabileceğini göstermektedir. Bu nedenle tekrarlayan gebelik kaybı yaşayan çiftlerde erkek faktörünün de değerlendirilmesi önemlidir.

AUA ve ASRM’nin güncellenmiş erkek infertilitesi kılavuzu, tekrarlayan gebelik kaybı bulunan çiftlerde erkek partner için sperm DNA fragmantasyonunun değerlendirilmesini önermektedir. Güncel ASRM tekrarlayan gebelik kaybı görüşü de erkek faktörünün inceleme kapsamına alınmasını desteklemektedir.

Fakat yüksek test sonucu, yaşanan düşüğün nedeninin kesinlikle sperm DNA hasarı olduğunu kanıtlamaz. Kadına, erkeğe ve embriyoya ait diğer olası nedenlerin birlikte araştırılması gerekir.

Sperm DNA fragmantasyon testi kimlere yapılabilir?

Testin ilk infertilite değerlendirmesinde her erkeğe rutin olarak uygulanması önerilmez. İlk aşamada tıbbi öykü, muayene ve en az bir semen analizi esas alınır. İlk test anormalse semen analizinin tekrarlanması gerekebilir.

Sperm DNA fragmantasyon testi aşağıdaki durumlarda değerlendirilebilir.

• Açıklanamayan infertilite
• Tekrarlayan gebelik kayıpları
• Tekrarlayan tüp bebek veya ICSI başarısızlığı
• Döllenme olmasına rağmen embriyo gelişiminin tekrarlayan biçimde durması
• Standart sperm testi normal olmasına rağmen gebelik elde edilememesi
• İleri erkek yaşı
• Klinik olarak belirgin varikosel
• Sigara, toksin veya yüksek ısı gibi belirgin risk faktörleri
• Önceki tedavi sonuçlarının erkek faktörü açısından yeniden değerlendirilmesi

AUA/ASRM kılavuzu testin ilk değerlendirmede rutin kullanılmasını önermemektedir. EAU ise açıklanamayan infertilite, tekrarlayan gebelik kaybı ve yardımcı üreme tedavisi başarısızlığı bulunan seçilmiş çiftlerde testin kullanılabileceğini belirtmektedir.

Sperm DNA fragmantasyon testi nasıl yapılır?

Test çoğunlukla mastürbasyon yoluyla verilen meni örneği kullanılarak yapılır. Numunenin hazırlanması standart sperm testine benzese de laboratuvarın verdiği talimatlara uyulmalıdır.

Genel süreç aşağıdaki gibidir.

• Laboratuvarın önerdiği cinsel perhiz süresine uyulur.
• Örnek steril kaba verilir.
• Meni örneğinin tamamının kaba alınmasına dikkat edilir.
• Örnek laboratuvarın belirttiği süre ve sıcaklık koşullarında ulaştırılır.
• Sperm hücreleri kullanılan yönteme göre hazırlanır.
• DNA kırıkları veya kromatinin hasara yatkınlığı ölçülür.
• Sonuç, uygulanan yönteme özgü referanslarla raporlanır.

Yakın zamanda geçirilen ateşli hastalık, kullanılan ilaçlar, örneğin eksik verilmesi ve cinsel perhiz süresi sonuç üzerinde etkili olabilir. Bu bilgilerin laboratuvar ve doktorla paylaşılması gerekir.

Sperm DNA fragmantasyon testi yöntemleri nelerdir?

DNA fragmantasyonunu değerlendirmek için farklı laboratuvar yöntemleri kullanılabilir.

Yöntem	Temel olarak neyi değerlendirir?	Önemli nokta
TUNEL	DNA zincirlerindeki kırıkları işaretleyerek ölçer	Akım sitometrisi veya mikroskopla uygulanabilir
SCSA	Sperm kromatininin asitle bozulmaya yatkınlığını değerlendirir	Sonuç çoğunlukla DFI olarak raporlanır
SCD/Halosperm	DNA bütünlüğüne göre sperm çevresinde oluşan kromatin dağılımını inceler	Mikroskobik değerlendirmeye dayanır
Comet	Tek bir sperm hücresindeki DNA kırıklarının elektroforezle değerlendirilmesini sağlar	Tek ve çift zincir hasarı hakkında bilgi verebilir

Dünya Sağlık Örgütü, bu yöntemlerin aynı tür hasarı aynı biçimde ölçmediğini ve eşik değerlerin kullanılan teste ve laboratuvara özgü olduğunu belirtmektedir. Bu nedenle farklı yöntemlerle alınan yüzdeler doğrudan karşılaştırılmamalıdır.

DFI değeri kaç olmalıdır?

DFI, DNA Fragmantasyon İndeksi anlamına gelir. Genel olarak örnekte DNA hasarı işareti gösteren sperm hücrelerinin oranını ifade eder.

Fakat bütün test yöntemleri için geçerli tek bir “normal DFI değeri” bulunmaz. İnternette yüzde 15, yüzde 20, yüzde 25 veya yüzde 30 gibi farklı sınırlarla karşılaşılmasının temel nedeni budur.

Sonuç değerlendirilirken aşağıdaki bilgiler bilinmelidir.

• Hangi test yöntemi kullanıldı?
• Laboratuvarın doğruladığı eşik değer nedir?
• Örnek kaç günlük cinsel perhizle verildi?
• Yakın zamanda yüksek ateşli hastalık geçirildi mi?
• Önceki sonuç aynı yöntemle mi ölçüldü?
• Sonuç tedavi planını gerçekten değiştirecek mi?

Bir laboratuvarda yüksek kabul edilen değer, başka bir yöntemin referans aralığıyla doğrudan karşılaştırılamaz. Rapor yalnızca üzerindeki sayı üzerinden değil, klinik durumla birlikte yorumlanmalıdır.

Sperm DNA fragmantasyonu yüksek çıkarsa ne yapılır?

İlk adım hemen tüp bebek tedavisine başlamak veya doğrudan cerrahi sperm elde etme yöntemlerine yönelmek değildir. Öncelikle sonucun doğruluğu ve yüksekliğe katkıda bulunabilecek nedenler değerlendirilir.

İzlenebilecek yaklaşım aşağıdaki listeli basamakları içerebilir.

1-Sonucun tekrar değerlendirilmesi

Tek bir sonuç geçici koşullardan etkilenebilir. Doktor gerekli görürse benzer cinsel perhiz süresi ve aynı laboratuvar yöntemiyle testin tekrarlanmasını isteyebilir.

2. Üroloji veya androloji muayenesi

Varikosel, enfeksiyon bulguları, testis hacmi, hormonal sorunlar ve kullanılan ilaçlar değerlendirilir. Tedavi edilebilir bir neden bulunursa öncelik bu nedene verilir.

3. Yaşam alışkanlıklarının düzenlenmesi

Aşağıdaki değişiklikler genel üreme sağlığını destekleyebilir.

• Sigara ve tütün ürünlerinin bırakılması
• Fazla kilonun kontrollü biçimde azaltılması
• Düzenli fiziksel aktivite
• Testisleri uzun süre yüksek ısıya maruz bırakan alışkanlıkların azaltılması
• Yetersiz uyku ve yoğun stresin yönetilmesi
• Zararlı kimyasallara karşı iş güvenliği önlemlerinin alınması
• Dengeli beslenme
• Alkol tüketiminin sınırlandırılması

4. Enfeksiyon veya varikoselin değerlendirilmesi

Enfeksiyon yalnızca tıbbi olarak doğrulandığında uygun şekilde tedavi edilmelidir. Her yüksek fragmantasyon sonucunda antibiyotik kullanılmaz.
Klinik varikosel ve anormal sperm bulguları bulunan bazı erkeklerde varikosel tedavisi değerlendirilebilir. Karar; çiftin yaşı, yumurtalık rezervi, infertilite süresi ve tedavinin gecikmeye etkisiyle birlikte verilmelidir.

5. Cinsel perhiz süresinin düzenlenmesi

Uzun cinsel perhiz bazı erkeklerde DNA fragmantasyonunun artmasıyla ilişkili olabilir. Daha kısa perhiz veya aralıklı boşalma belirli hastalarda düşünülebilir. Fakat örnek verme süresi doktor ve laboratuvarla birlikte planlanmalıdır.

6. Tüp bebek yönteminin yeniden planlanması

Sonuç, önceki tedavi öyküsü ve diğer sperm değerleriyle birlikte değerlendirilerek IVF veya ICSI planı yeniden ele alınabilir. Tüp bebek tedavisi kararı yalnızca DNA fragmantasyon yüzdesine göre verilmez.

Antioksidanlar sperm DNA hasarını azaltır mı?

Oksidatif stres sperm DNA hasarının olası nedenlerinden biri olduğu için antioksidan takviyeler sıkça gündeme gelir. Fakat mevcut çalışmalar hangi ürünün, hangi dozda ve hangi hasta grubunda gebelik veya canlı doğum ihtimalini artırdığını kesin olarak göstermemektedir.

AUA/ASRM kılavuzu, antioksidan ve vitamin takviyelerinin erkek infertilitesindeki klinik yararının tartışmalı olduğunu belirtmektedir. EAU kılavuzunda aktarılan MOXI çalışmasında da antioksidanların plaseboya kıyasla sperm parametreleri veya DNA bütünlüğünde belirgin fayda göstermediği bildirilmiştir.

Bu nedenle
Her yüksek sonuçta aynı antioksidan kullanılmamalıdır.
Birden fazla takviye kontrolsüz biçimde birleştirilmemelidir.
Takviyeler varikosel veya enfeksiyon gibi tedavi edilebilir nedenlerin yerini almamalıdır.
Kullanılan ilaçlarla olası etkileşimler dikkate alınmalıdır.

Takviye kararı kişinin sağlık durumu ve eksiklikleri değerlendirilerek doktor tarafından verilmelidir.

ICSI yüksek sperm DNA fragmantasyonunu çözer mi?

ICSI, seçilen tek bir sperm hücresinin doğrudan yumurta içine verilmesidir. Düşük sperm sayısı, hareket bozukluğu veya ciddi morfoloji problemi bulunan hastalarda döllenmeye yardımcı olabilir. Fakat ICSI, sperm DNA’sındaki kırıkları onaran bir yöntem değildir. Hareketli ve normal görünümlü bir sperm seçilmesi, o sperm hücresinin DNA’sının kesinlikle hasarsız olduğunu garanti etmez.

Yüksek DNA fragmantasyonu bulunan bir çiftte ICSI uygulanabilir fakat bu kararın sorunu bütünüyle ortadan kaldıracağı düşünülmemelidir. Önceki döllenme ve embriyo gelişimi, kadın yaşı, yumurta sayısı ve erkek faktörünün nedeni birlikte değerlendirilmelidir.

Yüksek DNA fragmantasyonunda testisten sperm alınır mı?

Bazı erkeklerde testisten alınan sperm hücrelerinin ejakülattaki spermlere göre daha düşük DNA fragmantasyonuna sahip olabileceği bildirilmiştir. Bunun nedeni, spermin testisten çıktıktan sonra geçtiği kanallar sırasında ek oksidatif hasara maruz kalabilmesidir.

Bununla birlikte testisten sperm alınması cerrahi ve girişimsel bir işlemdir. Menide sperm bulunan her erkekte yalnızca yüksek fragmantasyon sonucu nedeniyle uygulanması rutin bir yaklaşım değildir.

Testiküler sperm kullanımı şu durumların birlikte bulunduğu seçilmiş hastalarda değerlendirilebilir:

• Tekrarlayan yardımcı üreme tedavisi başarısızlığı
• Tekrarlanan testlerde belirgin derecede yüksek DNA fragmantasyonu
• Düzeltilebilir nedenlerin araştırılmış veya tedavi edilmiş olması
• Ejakülat spermiyle elde edilen önceki sonuçların yetersiz kalması
• Çiftin olası yarar, risk ve belirsizlikler hakkında bilgilendirilmesi

Karar üreme ürolojisi, tüp bebek ve embriyoloji ekiplerinin ortak değerlendirmesiyle verilmelidir. Testiküler sperm kullanımının her hastada canlı doğum oranını artırdığını gösteren kesin ve yüksek kaliteli kanıt bulunmamaktadır.

Sperm DNA fragmantasyonu düşürülebilir mi?

Sonucun düşüp düşmeyeceği altta yatan nedene bağlıdır. Sigara, yüksek ısı, yakın zamanda geçirilen ateşli hastalık veya uzun perhiz gibi değiştirilebilir bir faktör varsa düzelme görülebilir.

Varikosel veya enfeksiyon gibi tıbbi bir neden saptanırsa uygun tedavi sonrasında sonuç değişebilir. Fakat bütün hastalarda normal seviyeye ulaşılacağı garanti edilemez.

Sperm üretimi ve olgunlaşması haftalar süren bir süreçtir. Bu nedenle yaşam tarzı veya tıbbi tedavi sonrasında yapılacak kontrol testinin zamanı doktor tarafından belirlenmeli; genellikle birkaç gün içinde sonuç beklenmemelidir.

Test sonucu tedavi kararını tek başına belirler mi?

Hayır. Sperm DNA fragmantasyon testi yardımcı bir değerlendirmedir. Bir çift için doğal gebelik, aşılama, IVF veya ICSI kararı yalnızca DFI yüzdesine göre verilmemelidir.
Tedavi planında aşağıdaki faktörler birlikte ele alınır.

• Kadın ve erkeğin yaşı
• İnfertilite süresi
• Yumurtalık rezervi
• Tüplerin ve rahmin durumu
• Sperm sayısı, hareketliliği ve morfolojisi
• DNA fragmantasyon testinin yöntemi
• Önceki gebelik ve düşük öyküsü
• Önceki tedavilerdeki döllenme ve embriyo gelişimi
• Çiftin zamanı, öncelikleri ve tedavi tercihleri

Test ancak sonucu tedavi planında anlamlı bir değişiklik yaratacaksa klinik değer kazanır.

Sık Sorulan Sorular